Agencija Ujedinjenih nacija zadužena za razvoj država i teritorija (UNDP) u Južnoj Mitrovici rekonstruiše kuću Džafera Deve (1904-1978), ozloglašenog naciste koga su zbog surovosti zvali i kosmetski Hitler. Deva je bio jedan od osnivača velike Albanije i surove SS divizije Skenderbeg, koja je likvidirala Srbe, Jevreje i Rome u Drugom svetskom ratu.
Skandalozna obnova se odvija u okviru projekta Evropske unije koji doprinosi stabilnosti i miru (IcSP). Posle obnove, Devina kuća u južnom delu Mitrovice će, kako je najavljeno, postati regionalni centar za kulturne aktivnosti, što mnogi tumače kao pokušaj njegove rehabilitacije.
– Ukoliko se nešto čini iz neznanja, to nije opravdanje. Donekle bih razumeo da kuću Džafera Deve rekonstruišu Albanci, ali sramota je što je obnavljaju Ujedinjene nacije. Deva je bio ubica i zločinac – kaže istoričar prof. dr Ljubodrag Dimić.
– U svakom slučaju moramo se zapitati kakve vrednosti neguju i podstiču UN i koliko je to suprotstavljeno postulatima koji čine temelj organizacije. Ujedinjene nacije su nastale na kraju Drugog svetskog rata sa ciljem da se nikada ne ponove zločini i ideologija koja je poražena u tom ratu.
Za vreme nemačke okupacije Deva je bio kvislinški gradonačelnik Mitrovice i ministar unutrašnjih poslova Albanije. U obelodanjenoj arhivi američke Centralne obaveštajne agencije naslovljenoj Nazi War Crime Disclosure Act navodi se da je Deva u Beogradu, u leto 1943, dobio instrukcije Nemačke vrhovne komande za Balkan da oformi vladu koja će voditi računa da ciljevi Nemačke ne budu ometeni, a već oktobra iste godine postao je ministar unutrašnjih poslova u Tirani. Isti izvori navode i da ga je Hitler odlikovao 1944. godine.
– Za nas je rekonstrukcija kuće Džafera Deve sporna, ali za UNDP očigledno nije. Oni su deo okupacionog aparata na KiM. Kad Ujedinjene nacije rekonstruišu kuću Džafera Deve i planiraju da se taj prostor koristi za promociju kulture, kao da afirmišu ideologiju kojoj je on pripadao – kaže istoričar Aleksandar Raković.
– UNDP obnavlja kuću, a Albanci će joj dati velikoalbanski karakter koji je Deva kao ličnost nosio. Ono što je Aćif Hadžiahmetović Bljuta bio u Novom Pazaru, Deva je bio u Kosovskoj Mitrovici. Otkad je podignut luksuzan mauzolej Ademu Jašariju, ništa me ne iznenađuje. Albanski teroristi su postali uvaženi deo tog društva – završava Raković.
General Hans Gustav Felber opisao je Devu kao osnovnu pokretačku snagu na Kosovu.
– Deva se povezao sa nemačkom obaveštajnom službom još pre početka rata, a tokom okupacije uspeo je da se nametne kao najmoćnija figura na prostoru kosovskomitrovačkog okruga – kaže istoričar dr Igor Vukadinović iz Balkanološkog instituta SANU.
Posle kapitulacije Italije, preuzeo je vodeću ulogu u Drugoj prizrenskoj ligi koja je upravljala celom „velikom Albanijom“. Iskoristio je okupaciju za podsticanje pogroma nad Srbima, a umešan je i u Holokaust. Naime, 1942. organizovao je akciju oduzimanja jevrejske imovine u Mitrovici i deportaciju Jevreja u logor Staro sajmište. Uspeo je da se povuče sa nemačkim trupama sa Balkana, dok je svoje saradnike ostavio na KiM i dao im uputstva kako da nastave borbu iza linija neprijateljskog fronta. Boravio je u Turskoj i u Italiji do 1956, kada se prebacio u SAD. Deva je spokojno okončao život. Nije odgovarao za zločine koje je počinio“.
