Prezimena u Srbiji su najčešće nastajala po imenu oca ali postoje i drugi slučajevi, kada su nastajala po majci, zanimanju ili karakternoj osobini.
Prema popisu stanovništva iz 2011. godine, deset najčešćih prezimena nosi preko 700.000 stanovnika Srbije. Prezime Jovanović je najzastupljenije i nosi ga više od 120.000 građana naše zemlje. Postoje izuzetno česta prezimena, dok s druge strane neka prezimena su retka i iščezavaju.
Najčešća prezimena u Srbiji su patronimska, nastala po imenu oca, kaže Branko Todorović, sekretar Društva srpskih rodoslovaca „Poreklo“.
– Po zastupljenosti to su Jovanović, Petrović, Nikolić, Marković, Đorđević, Stojanović, Ilić, Stanković… – navodi on.
Prezime se najčešće uzimalo po ocu
Srpska prezimena su najčešće nastajala po imenu oca ali postoje i drugi slučajevi, kada su nastajala po majci, zanimanju ili karakternoj osobini.
– Prezimena su nastajala po imenu majke uglavnom kada se otac nije znao ili je dete vanbračno. Matronimska prezimena su na primer Marić, Rosić, Daničić. Prezimena nastala po zanimanju su Kovačević, Popović, Vojniković. Mogu nastati po nekoj karakternoj ili fizičkoj osobini pojedinca. Potomci slabovidog čoveka bi se u prošlosti prezivali Ćorović – objašnjava on.
Na osnovu samog prezimena nije moguće ustanoviti poreklo pojedinca. Mada kod ređih prezimena se lakše istražuju i pronalaze podaci o poreklu. Učestalost određenih prezimena jeste direktna posledica političke odluke u Kneževini Srbiji.
– Kneževina Srbija je do 1851. godine imala praksu nasleđenu iz turskog perioda, da se prezimena menjaju iz generacije u generaciju. Onda je knez Aleksandar Karađorđević te godine doneo jednu naredbu kojom je ustanovio stalna prezimena kod stanovništva Kneževine Srbije. To je značilo da se prezimena više ne mogu menjati iz generacije u generaciju i tada ljudi uzimaju prezime po najstarijem živom pretku iz porodice. Tada je veliki broj stanovnika na tom prostoru, gde je najveća koncentracija srpskog stanovništva, u to vreme uzela prezimena najčešće po dedovima. U to vreme je najčešće ime bilo Jovan ili Petar i tako se u jednom trenutku desilo da je mnoštvo ljudi ponelo prezime Jovanović, Petrović, Đorđević. Daljom progresijom do današnjih dana oni su izdominirali u odnosu na neka druga ređa prezimena – kaže Todorović.
Uglavnom se završava na „ić“
On ističe da se prezimena kao pojava sreću još u srednjem veku. Nekada se menjaju s generacije na generaciju, a nekada se nasleđuju kroz generacije. U ostalim krajevima Srbije se ne ustaljuju sredinom 19. veka već mnogo kasnije.
Na primer, na prostoru Kosova i Metohije koje je kasnije oslobođeno od Turaka, prezimena se ustaljuju tek posle Prvog svetskog rata. Uobičajeno je da se srpska prezimena završavaju na „ić“, ali su česti i završeci na „in“ kao kod prezimena Milin, Tošin ili „ov“ kao kod prezimena Petrov.
– Na prostoru bivše Austrougarske, recimo u Hercegovini, imaju nešto drugačiju antroponimiju prezimena. Razlog tome je pre svega što kod njih nije donet zakon da se prezimena uzimaju po imenima, već su nastajala na raznorazne načine. Ima i tamo Petrovića i Jovanovića, ali ima i mnogih drugih i neobičnih prezimena za koja ne znamo po čemu su nastala. Ona su ili stara ili pozajmljena iz nekog drugog jezika – kaže Todorović.
Nekad prezime može otkriti geografsko poreklo osobe
– Ko nosi prezime Hercegovac, za tu osobu se može reći da je njegov predak verovatno bio poreklom iz Hercegovine, ili Erdeljan da je poreklom iz Erdelja, ili Pečujlija koji je iz Pečuja poreklom. Misli se na staro poreklo, jer su to uglavnom stara prezimena. Postoje prezimena sa geografskim nazivima, naročito u Mađarskoj još od 16. veka. Prema popisima, imate često prezime Horvat, Bošnjak, Rac i ta prezimena određuju i geografsko poreklo ljudi koji ih nose – Horvat da je čovek došao sa prostora Hrvatske, Bošnjak sa prostora Bosne, Rac sa prostora Raške ili Srbije – kaže on.
Retka prezimena nestaju
Srbi ne moraju nužno imati prezime koje je etimološki od srpske reči.
– Tamo gde su Srbi živeli u dodiru sa Mlecima, Albancima, Nemcima dobili bi nadimak koji je stranog jezika. Onda bi ga Srbi zvali po tom nadimku, a kasnije bi mu to postalo prezime. To je pozajmljenica ili iz nemačkog ili italijanskog jezika, ali to ne znači da je on poreklom Italijan ili Nemac – objašnjava Todorović.
– Ono što će se verovatno dogoditi na sledećem popisu stanovništva jeste da će neka prezimena nestati, ako ih je nosio mali broj osoba. Iščeznuće jer se broj stanovnika naše zemlje smanjuje. Neka retka prezimena gde imate jednu porodicu ili mali broj njih koji ga nose, moguće da će se ugasiti i da ih više neće biti. Danas ima iščezlih prezimena, odnosno prezimena koja više niko ne nosi, a do pre sto godina je bilo ljudi koji su se tako prezivali – zaključuje Todorović.
