Ustanak Srba u Banatu 1594. godine tema je koja je kasno dospela u žižu srpske istorijske nauke. O ovoj temi u srpskoj istoriografiji nikada se nije dovoljno, niti na adekvatan način, raspravljalo iz više razloga.
Kako navodi istoričar dr Miloš Savin, prvi razlog je to što su u srpskoj istoriografiji i istorijskoj nauci primarno obrađivane teme značajne za srpsku državotvornost, odnosno državnost – pre svega kneževine, tj. kraljevine Srbije, i njen kontinuitet sa srednjovekovnim srpskim zemljama. Stoga ovaj ustanak, koji bismo s pravom mogli da nazovemo prvim srpskim ustankom, tek naknadno ulazi u srpsku istorijsku konvenciju. Drugi razlog, dodaje, nalazi se u tome što srpski istoričari nisu dovoljno koristili stranu literaturu i izvore.
„Izuzetak predstavlja samo Srpska pravoslavna crkva, koja je kanonizovala vršačkog vladiku Teodora Nestorovića i kroz mitologizovanu priču o njegovom mučeništvu sačuvala sećanje na ovaj događaj. Bitno je razjasniti zbog čega je došlo do ustanka Srba u Banatu i zbog čega upravo na području ovog regiona. Kada pominjemo termin Banat u ovom istorijskom kontekstu, podrazumevamo nepreglednu ravnicu koja se nalazi između Tise, Dunava i Karpata. U to vreme ova ravnica nije pitoma i meliorizovana, mesta nisu ušorena. Banat će postati takav tek nakon mira iz 1718. godine, kada je Osmanska imperija definitivno izgubila pravo na njega i kada je Austrijsko carstvo otpočelo ogromne radove, nakon kojih će Banat postati poljoprivredni gigant“, ističe Savin.
On navodi i da je Banat ozbiljnije „srbizovan“ za vreme ugarskog kralja Matije Korvina (1443–1490), koji je naselio oko 120.000 do 150.000 Srba.
„Nakon ovoga, zbog propasti Srpske despotovine tokom narednog veka, u Banat se preselilo još oko 200.000 Srba. Nakon Mohačke bitke 1526. godine došlo je do dinastičkih borbi za ugarski presto između Habzburške dinastije i erdeljskog vojvode Jovana Zapolje. Poznata je i uloga uticajnog srpskog vojskovođe Jovana Nenada u ovim dešavanjima, koja nam svedoči o potencijalima srpskog faktora.“
Savin podseća da je Banat gravitirao Erdelju, a Srbi su mahom stali na Zapoljinu stranu, zbog čega su bili nagrađeni brojnim privilegijama i posedima, kaže Savin.
Cilj Zapolje, ali i drugog ugarskog plemstva, bio je da naseljavanjem što većeg broja Srba u Banat stvore određenu vrstu brane eventualnim osmanskim napadima. Čak i u trenucima dominacije Ferdinanda Habzburškog, banatski Srbi su, prema Savinovim rečima, fleksibilno prihvatali njegovu vlast, ne želeći da se konfrontiraju nijednom hrišćanskom pretendentu.
„Pravi uzrok ustanka Srba u Banatu leži u njihovoj težnji da se borbom izbore za šire nacionalno oslobođenje – i Srba i drugih hrišćana. Izuzetno je teško proceniti kada su sporadični srpski napadi prerasli u organizovani ustanak. Ustanici ubrzo zauzimaju cela mesta, a na samom početku i Vršac, koji postaje sedište ovog pokreta“, naveo je Savin.
Srpski ustanici u Banatu nisu bili posebno obučavani, a ni panduri nisu imali iskustvo u ratu i većim sukobima. Osmanska sila je na njih poslala jedinicu od 11.000 dobro obučenih elitnih vojnika. Međutim, prilikom prvog sukoba, srpski ustanici su uspeli da ubiju 10.000 osmanskih vojnika. Preostalih hiljadu, navodi Savin, pustili su da se vrate nazad, što je imalo ogromnu propagandnu ulogu, jer se pronela vest o velikim srpskim uspesima u Banatu.
Do bitne promene situacije došlo je početkom leta 1594. godine, kada Turci šalju ogromnu vojnu mašineriju od 30.000 vojnika radi gušenja pokreta banatskih Srba. Osmanskoj državi je u početku bilo gotovo nemoguće da koncentriše toliki broj vojske, pošto je ratovala na više frontova. Vladika Teodor je uhapšen, a u borbi je poginuo, među Srbima, čuveni – a istorijskoj nauci nedovoljno poznati – srpski vojvoda Vukadin, što je bio jedan od prvih koraka u gušenju ustanka.
Do ozbiljnog sukoba došlo je kod Bečkereka, kada je džinovska osmanska vojska ušla u borbu sa pet do sedam hiljada srpskih ustanika. Uprkos izuzetno velikim turskim gubicima, brojnost je prevagnula, pa su svi srpski ustanici izginuli na bojnom polju; jedino je njih tristotinak preživelo.
Pogled redakcije portala Vesti Online
Legenda kaže da su mošti Svetog Save na Vračaru spaljene po naredbi Sinan-kodža paše, u znak odmazde prema banatskim Srbima koji su nosili zastave sa njegovim likom. Vračar je, prema predanju, odabran i zato što se, kada je mirna noć, navodno dobro vidi iz južnog Banata. Takođe, među Srbima u Banatu postojao je snažan kult Svetog Save.
Piše: Siniša Kostić
